Finansowanie nauki — nakłady państwa, przedsiębiorstw i programów europejskich

Więcej złotych nie zawsze oznacza większy wysiłek państwa

Finansowanie nauki obejmuje kilka różnych strumieni. Nakłady krajowe brutto na działalność badawczą i rozwojową, oznaczane jako GERD, mierzą pieniądze wydane na badania wykonywane w Polsce. Budżet nauki obejmuje decyzje państwa. Konkursy Narodowego Centrum Nauki finansują przede wszystkim badania podstawowe, a Narodowego Centrum Badań i Rozwoju — prace prowadzące do zastosowań. Przedsiębiorstwa finansują prace własne i korzystają z pomocy publicznej. Programy europejskie dzielą się na fundusze zarządzane w Polsce oraz konkursy rozstrzygane bezpośrednio na poziomie Unii.

Tych wielkości nie wolno dodawać bez sprawdzenia zakresu. Dotacja państwa dla firmy jest źródłem publicznym, ale wydatek zostaje wykonany w sektorze przedsiębiorstw. Kontrakt firmy z uczelnią jest źródłem przedsiębiorstwa, lecz wykonawcą pozostaje uczelnia. Środki europejskie mogą występować samodzielnie albo wymagać wkładu krajowego. Ten sam projekt może więc pojawiać się w kilku zestawieniach opisujących różne cechy, choć w GERD powinien zostać policzony tylko raz.

Najuczciwszą miarą długiego trendu jest udział nakładów B+R w produkcie krajowym brutto. Usuwa on część wpływu inflacji i wzrostu całej gospodarki, ale nadal nie mierzy jakości projektu, siły nabywczej aparatury ani rezultatów badań. Kwota nominalna pokazuje skalę rachunkową danego roku. Udział w PKB pokazuje, jak dużą część zasobów gospodarka przeznaczyła na tworzenie wiedzy.

Lata dziewięćdziesiąte przyniosły spadek względnego finansowania

Historyczne opracowanie GUS i PAN wskazuje, że nakłady B+R stanowiły 0,96% PKB w 1990 roku. Po załamaniu gospodarki i przebudowie instytucji wskaźnik obniżył się do 0,81% w latach 1991–1992, przejściowo wzrósł do 0,86% w 1993 roku, a w latach 1994–1995 spadł do 0,69%. W 1999 roku wynosił 0,75%. Są to relacje do ówczesnego PKB, nie porównanie dzisiejszej siły nabywczej złotego.

Zmiana nie była wyłącznie oszczędnością budżetową. Państwowe instytuty i uczelnie działały w gospodarce, która utraciła część dawnych zamówień przemysłowych, przechodziła restrukturyzację i dopiero budowała nowe zasady finansowania. Przedsiębiorstwa walczące o przetrwanie rzadko utrzymywały długie programy badawcze. Finansowanie pozostawało w dużej mierze publiczne, ale rozproszone między dotacje statutowe, jednostki resortowe i zamówienia, których trwałość malała wraz z przebudową całych gałęzi gospodarki.

W 2000 roku intensywność B+R wynosiła 0,64% PKB. Z profilu Komisji Europejskiej wynika, że nakłady wykonywane przez przedsiębiorstwa odpowiadały wtedy 0,23% PKB, a przez uczelnie i sektor rządowy łącznie 0,41%. Do 2007 roku udział przedsiębiorstw nie wzrósł, lecz zmalał do 0,17%. Początek członkostwa w Unii Europejskiej zwiększył dostęp do infrastruktury i programów, ale sam dopływ funduszy nie zmienił od razu zdolności firm do prowadzenia własnych badań.

Agencje grantowe oddzieliły wybór projektu od utrzymania instytucji

Po 2007 roku państwo rozwinęło model agencji wykonawczych. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju otrzymało zadanie finansowania badań stosowanych, prac rozwojowych i współpracy z gospodarką. Narodowe Centrum Nauki, działające od 2011 roku, przejęło konkursowe finansowanie badań podstawowych. Zamiast przyznawać całe środki wyłącznie jednostce, państwo coraz częściej wybierało oznaczony projekt, kierownika, kosztorys i termin.

Zmiana przyniosła porównywanie wniosków, recenzje i jawne reguły konkursów. Ułatwiła też młodszym zespołom ubieganie się o środki poza podziałem utrwalonym w macierzystej instytucji. Nie zastąpiła jednak finansowania podstawowego. Laboratorium musi utrzymać aparaturę i personel również między projektami, biblioteka opłaca dostęp w sposób ciągły, a wieloletnie obserwacje nie mogą zależeć od sukcesu w każdym kolejnym konkursie.

W konkursach krajowych NCN rozstrzygniętych w 2024 roku złożono 10 186 wniosków o wartości 9,39 mld zł. Finansowanie otrzymało 2177 projektów o wartości ponad 1,86 mld zł. Liczbowy wskaźnik sukcesu wyniósł 21%, przy czym między konkursami wahał się od 15% w SONATINIE do 40% w MINIATURZE. Odrzucenie nie dowodzi braku wartości naukowej; budżet wyznacza granicę niższą niż liczba projektów ocenionych pozytywnie lub możliwych do wykonania.

Przedsiębiorstwa stały się największym wykonawcą prac B+R

Od początku poprzedniej dekady nastąpiła zmiana strukturalna. Udział nakładów B+R w PKB wzrósł z 0,74% w 2010 roku do 0,90% w 2012 roku, a później przekroczył 1%. Rosła przede wszystkim działalność przedsiębiorstw, wspierana ulgą podatkową, programami NCBR, funduszami europejskimi i własnymi decyzjami firm. Nie każda złotówka wydana w przedsiębiorstwie była dotacją, a nie każda pomoc publiczna wywoływała dodatkowy wydatek, który bez programu nie nastąpiłby.

W 2024 roku przedsiębiorstwa wykonały prace B+R za 32,6 mld zł, czyli 63,3% krajowych nakładów brutto. Prace rozwojowe stanowiły 30,4 mld zł, 59% GERD, a 91,9% tych prac wykonano w sektorze przedsiębiorstw. Struktura pokazuje większą zdolność przekładania wiedzy na rozwiązanie techniczne, lecz nie pozwala uznać badań podstawowych za mniej potrzebne. Bez nich przedsiębiorstwa mogą rozwijać istniejący wyrób, ale trudniej im przejąć nowe pole technologiczne.

Sektor przedsiębiorstw nie jest jednorodny. Wydatki dużej zagranicznej firmy prowadzącej laboratorium w Polsce wchodzą do polskiego GERD, choć decyzje o własności wyników i dalszej produkcji mogą zapadać poza krajem. Mała firma może wykazać krótkie prace nad produktem, a jednocześnie nie mieć środków na ich kontynuację. Wysoki udział biznesu mówi, kto wykonuje prace, ale nie rozstrzyga o krajowej kontroli technologii ani trwałości zespołu.

Rok 2024 ujawnił zależność od rytmu funduszy europejskich

Według GUS nakłady krajowe brutto na B+R wyniosły w 2024 roku 51,5 mld zł, o 3,1% mniej niż rok wcześniej. Ich udział w PKB obniżył się z 1,56% do 1,41%. Był to pierwszy nominalny spadek od ponad dwóch dekad. Nie wynikał jednak z równoczesnego odwrotu państwa i przedsiębiorstw.

Analiza NCBR oparta na danych GUS wskazuje, że środki pochodzące z zagranicy zmalały o 62% podczas przejścia między perspektywami programów europejskich. W szkolnictwie wyższym kwota z tych źródeł spadła o 1,7 mld zł, mimo zbliżonej liczby korzystających jednostek. Jednocześnie finansowanie krajowe rządowe wzrosło o ponad 1,3 mld zł, a przedsiębiorstwa zwiększyły środki własne na B+R o ponad 700 mln zł. Spadek całego GERD był więc przede wszystkim skutkiem przerwy w jednym dużym strumieniu, nie prostą zmianą nastawienia wszystkich płatników.

Fundusze strukturalne pozwoliły zbudować laboratoria, centra badawcze i programy współpracy. Ich cykl ma jednak daty naborów, okresy kwalifikowalności i przerwy między perspektywami. Jeżeli krajowe finansowanie nie zapewnia pomostu, aparatura może być gotowa wcześniej niż środki na zespół i badania. To ryzyko organizacyjne, którego nie widać w sumie wydanej przez całą siedmioletnią perspektywę.

Fundusze strukturalne i Horyzont Europa pełnią różne funkcje

Programy europejskie nie są jednym źródłem. Fundusze spójności i programy takie jak Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki są dzielone w ramach krajowych priorytetów i często finansują infrastrukturę, wdrożenia oraz rozwój firm. Horyzont Europa jest programem bezpośrednio konkurencyjnym: polski zespół ubiega się o grant w międzynarodowej ocenie, zwykle w konsorcjum albo w konkursie Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych.

Kwota pozyskana z Horyzontu mierzy zdolność przygotowania projektu, znalezienia partnerów i wygrania konkursu. Nie zastępuje pieniędzy krajowych, ponieważ zespół musi istnieć przed naborem, utrzymać pracowników między konkursami i finansować obszary, których program europejski w danym roku nie obejmuje. Z kolei wysoka wartość funduszy strukturalnych nie dowodzi międzynarodowej konkurencyjności badań, jeśli nabór był ograniczony do beneficjentów krajowych.

Bezpieczny model wykorzystuje oba strumienie. Finansowanie krajowe buduje zespoły i pozwala im podjąć ryzyko badań podstawowych. Program europejski zwiększa skalę, wymusza współpracę i poddaje projekt szerszej konkurencji. Środki wdrożeniowe umożliwiają przejście od wyniku do rozwiązania, ale nie powinny wymuszać obietnicy produktu w projekcie, którego istotą jest dopiero sprawdzenie hipotezy.

Polska zwiększyła wysiłek, lecz nie domknęła luki wobec Unii

GUS podał, że w 2024 roku polski GERD stanowił 1,41% PKB, o 0,83 punktu procentowego mniej niż średnia Unii Europejskiej. Polska zajęła 15. miejsce wśród państw Unii. Na mieszkańca wydano 326,48 euro wobec 897,22 euro średnio w UE. Porównanie na osobę pozostaje wrażliwe na poziom cen i dochodów, a porównanie udziału w PKB — na strukturę gospodarki, lecz oba pokazują niedomkniętą różnicę skali.

Wzrost od 0,64% PKB w 2000 roku jest rzeczywisty. Nie upoważnia jednak do twierdzenia, że system osiągnął poziom wystarczający albo że każda dodatkowa złotówka poprawi wynik naukowy. Koszt aparatury, energii, wynagrodzeń i dostępu do światowych baz rośnie inaczej niż ogólny poziom cen. Stabilność finansowania ma znaczenie obok wysokości: gwałtowny wzrost po naborze i przerwa po zakończeniu programu mogą być mniej użyteczne niż mniejszy, ale przewidywalny strumień.

Ocena powinna łączyć co najmniej cztery miary: udział B+R w PKB, udział różnych źródeł finansowania, ciągłość zespołów i wyniki właściwe dla rodzaju badań. Patent nie jest miarą sukcesu historyka, publikacja nie dowodzi gotowej technologii, a wielkość dotacji nie potwierdza dodatkowości wydatku firmy. Jeden wskaźnik nie opisze całego układu.

Finansowanie wymaga jawnego rachunku ciągłości i efektu

Państwo powinno publikować razem plan wieloletni, wykonanie roczne i zobowiązania już podjęte na następne lata. Pozwala to odróżnić nowy konkurs od pieniędzy potrzebnych do wypłaty wcześniejszych grantów. Agencje powinny pokazywać liczbę wniosków, ocenę, współczynnik sukcesu, czas decyzji i koszty obsługi. Uczelnie oraz instytuty potrzebują jawnego kosztu utrzymania infrastruktury, aby nowy budynek nie był przedstawiany jako zakończona inwestycja w naukę bez zespołu i programu badań.

Pomoc dla przedsiębiorstw wymaga badania dodatkowości: czy projekt powstał dzięki wsparciu, czy otrzymał dotację na wydatek planowany niezależnie. Trzeba również sprawdzać, gdzie pozostają prawa do wyników, zatrudnienie i zdolność dalszego rozwoju po zakończeniu pomocy. Sama suma podpisanych umów mierzy decyzję administracyjną, a nie nową technologię ani wzrost produktywności.

Programy europejskie wymagają krajowego pomostu między perspektywami i wsparcia przygotowania wniosków bez zastępowania oceny konkursowej. Największym zagrożeniem nie jest korzystanie ze środków zewnętrznych, lecz uzależnienie podstawowych funkcji od ich kalendarza. Zespół zdolny wygrać Horyzont powstaje przez lata; nie da się go odtworzyć w miesiącu ogłoszenia naboru.

Bilans: system urósł, ale wciąż finansuje skokami

Od 1989 roku Polska przeszła od względnego kurczenia nakładów, przez długi okres bliski 0,6–0,8% PKB, do systemu przeznaczającego na B+R ponad dwukrotnie większą część gospodarki niż w 2000 roku. Powstały agencje grantowe, przedsiębiorstwa stały się największym wykonawcą prac, a członkostwo w Unii otworzyło finansowanie infrastruktury i międzynarodowych przedsięwzięć. To zmiana skali i sposobu wyboru projektów.

Słabością pozostaje luka wobec średniej Unii, zależność części uczelni od rytmu funduszy europejskich oraz napięcie między konkursem a ciągłością. Właściwym celem nie jest maksymalizacja jednego budżetu. Jest nim układ, w którym badania podstawowe mają stabilny czas, przedsiębiorstwa rzeczywiście dokładają własne ryzyko, infrastruktura jest wykorzystywana po zakończeniu dotacji, a polskie zespoły potrafią wygrywać środki bezpośrednie. Dopiero łączne pokazanie źródła, wykonawcy, celu i wyniku pozwala ocenić, czy pieniądze budują trwałą zdolność naukową państwa.