Bilans przemysłowy II Rzeczypospolitej

Bilans trzeba odnieść do punktu wyjścia

II Rzeczpospolita nie odziedziczyła jednej gospodarki gotowej do rozwoju. Łączyła ziemie przez ponad sto lat należące do różnych państw, związane z odmiennymi rynkami, prawem, pieniądzem, miarami i sieciami kolejowymi. Pierwsze lata niepodległości przyniosły walki o granice, odbudowę zniszczeń i inflację. Później nastąpiły wojna celna z Niemcami oraz światowy kryzys. Na właściwą rozbudowę przemysłu w bardziej stabilnych warunkach pozostała głównie druga połowa lat trzydziestych.

Punkt wyjścia nie usprawiedliwia każdego słabego wyniku, ale jest potrzebny do uczciwej oceny. Dwudziestolecia nie należy mierzyć tylko liczbą nowych fabryk ani porównywać z państwem rozwijającym się przez wiele dziesięcioleci w stałych granicach. Trzeba osobno ocenić: budowę wspólnego porządku gospodarczego, rzeczywistą wielkość produkcji, zdolność do samodzielnego inwestowania oraz to, jak szeroka część społeczeństwa korzystała z uprzemysłowienia.

Państwo stworzyło wspólny porządek gospodarczy

Najtrwalszym osiągnięciem było przekształcenie kilku dzielnic gospodarczych w jeden obszar działania państwa. Marka polska zastąpiła główne waluty zaborcze, a reforma z 1924 roku wprowadziła złotego i Bank Polski. Główny Urząd Miar budował wspólne wzorce oraz sieć administracji terenowej. Polskie Koleje Państwowe łączyły odziedziczone sieci, a prawo elektryczne, patentowe i drogowe ustanawiało zasady obowiązujące ponad dawnymi granicami.

Była to infrastruktura instytucjonalna przemysłu. Przedsiębiorca mógł wyceniać towar w jednej walucie, zamawiać część według wspólnej miary, chronić wynalazek na całym obszarze państwa i korzystać z jednej organizacji kolejowej. Ustawa nie usuwała od razu braków kapitału, torów ani kadr, lecz zmniejszała niepewność inwestycji. Bez tego porządku Gdynia, Centralny Okręg Przemysłowy i wspólny rynek krajowy nie mogłyby powstać w znanej postaci.

Trwałość tych zmian polegała także na zgromadzeniu doświadczenia organizacyjnego. Administracja, inżynierowie, kolejarze, bankowcy i przedsiębiorcy uczyli się przygotowywać zamówienia, łączyć różne źródła finansowania, prowadzić duże budowy oraz nadzorować wspólne normy. Nie każda instytucja działała sprawnie, ale państwo uzyskało zasób kadr i sposobów działania potrzebny do podejmowania następnych przedsięwzięć.

Produkcja odrobiła kryzys, lecz nie wszystkie straty

Wskaźnik produkcji przemysłowej większych zakładów spadł ze 100 punktów w 1928 roku do 64 w 1932 roku. Po sześciu latach odbudowy osiągnął 119 w 1938 roku. Wynik na mieszkańca wynosił jednak 106, ponieważ wzrosła liczba ludności. Dane nie obejmują budownictwa ani zakładów zatrudniających mniej niż pięciu robotników, dlatego opisują ważną część przemysłu, nie całą wytwórczość.

Zatrudnienie odbudowywało się wolniej. W zakładach mających co najmniej 20 robotników pracowało 877,6 tys. osób w 1929 roku i 857,6 tys. w 1938 roku. Produkcja przekroczyła zatem poziom sprzed kryzysu, lecz liczba pracujących w tym węższym zakresie jeszcze go nie odzyskała. Wzrost produkcji nie może być samodzielnie przedstawiany jako równy wzrostowi miejsc pracy, dochodów ani bezpieczeństwa rodzin.

Nowe gałęzie rosły szybciej niż stara podstawa

Ożywienie zmieniało skład przemysłu. Przy podstawie 1928 = 100 produkcja elektrotechniczna osiągnęła w 1938 roku 374,9 punktu, maszynowa i metalowa 148,6, chemiczna 143,4, a elektrownie 152,6. Rosły dziedziny potrzebne do elektryfikacji, wyposażania fabryk, łączności i obronności. W 1935 roku przetwórstwo tworzyło szacunkowo 74,7% produkcji netto przemysłu, co przeczy obrazowi Polski opartej wyłącznie na węglu i rolnictwie.

Średnia ukrywała jednak gałęzie słabsze niż w 1928 roku. Wydobycie węgla kamiennego miało 93,9 punktu, ropy naftowej 68,4, hutnictwo cynku 66,9, a przemysł spożywczy 94,9. Odbudowa była zarazem przebudową: część nowocześniejszych dziedzin rosła szybko, podczas gdy stare okręgi i zakłady nie zawsze odzyskiwały dawne rynki. Przemysł nie rozwijał się jedną prędkością.

Gdynia i COP zmieniły geografię możliwości

Budowa Gdyni pokazała, że państwo potrafi połączyć ustawę, finansowanie, kolej, port, miasto i przedsiębiorstwa w jedno przedsięwzięcie. Port ograniczył zależność handlu od infrastruktury położonej poza pełną kontrolą Polski. Magistrala węglowa dała Śląskowi krajową drogę do morza, a wokół przeładunku powstały magazyny, chłodnie, żegluga, naprawy i przetwórstwo. Inwestycja nie tylko zwiększyła zdolność przewozową, lecz otworzyła nowe kierunki sprzedaży.

Centralny Okręg Przemysłowy był próbą przeniesienia podobnego sposobu działania na rozległy obszar. Łączył przemysł obronny, stal, maszyny, lotnictwo, chemię, energię, gaz, transport i nowe miasta zakładowe. Miał także zmniejszać przeludnienie rolnicze oraz różnicę między lepiej wyposażonym zachodem a słabszym wschodem. Do wojny uruchomiono tylko część planowanych zakładów, więc nie wolno przypisywać COP wszystkich wyników ożywienia ani oceniać go jak ukończonego programu.

Słaby rynek krajowy ograniczał skalę przemysłu

W 1938 roku 30% ludności mieszkało w miastach, a 59,1% utrzymywało się z rolnictwa, ogrodnictwa i leśnictwa. Z górnictwa i przemysłu utrzymywało się szacunkowo 23,2% ludności. Te proporcje pokazują, że mimo wzrostu produkcji Polska pozostawała krajem w większości wiejskim. Dochody rolnictwa miały bezpośredni wpływ na sprzedaż tkanin, obuwia, nawozów, narzędzi i prostych maszyn.

Wielki kryzys obnażył tę zależność. Spadek cen płodów rolnych pogorszył ich siłę nabywczą szybciej niż ceny wielu wyrobów przemysłowych. Fabryka mogła mieć wolne moce i obniżać cenę, lecz nie otrzymywała zamówienia od odbiorcy, którego dochód załamał się jeszcze bardziej. Rozwój przemysłu wymagał więc nie tylko kapitału dla fabryki, ale także wydajniejszego rolnictwa, zatrudnienia poza rolnictwem i szerokiego rynku krajowego.

Energia i transport nie objęły całego kraju

II Rzeczpospolita ponad dwukrotnie zwiększyła moc elektrowni i rozbudowywała sieci, lecz nie stworzyła jednolitego układu krajowego. W 1938 roku energię elektryczną miało tylko 1,8% indywidualnych gospodarstw rolnych. Wiele fabryk wytwarzało prąd na miejscu, a dostęp i taryfy silnie różniły się między regionami. Wzrost liczby elektrowni obejmował również tysiące małych zakładów, nie tylko duże źródła zdolne zasilać rozległą sieć.

Kolej była podstawą przewozu ładunków i została odbudowana oraz ujednolicona. W latach 1920–1938 zbudowano 2137,7 km nowych linii normalno- i wąskotorowych, a w latach 1924–1938 powstało 17,6 tys. km dróg o twardej nawierzchni. Nadal jednak sieć była znacznie gęstsza na zachodzie niż we wschodnich województwach, a linie zelektryfikowane liczyły tylko około 85 km. Formalnie jeden rynek pozostawał przestrzennie nierówny.

Wiedza i handel ujawniały zależność rozwojową

Polska zbudowała Urząd Patentowy, wspólne prawo i publiczny zasób opisów technicznych. Około 79% patentów udzielonych w latach 1918–1939 należało jednak do podmiotów zagranicznych. Nie dowodzi to braku polskich wynalazków, ale pokazuje małą zdolność krajowych podmiotów do przeprowadzania własnych rozwiązań przez ochronę, finansowanie i wdrożenie.

Podobny układ był widoczny w handlu. W 1938 roku paliwa, surowce, materiały i towary rolno-spożywcze stanowiły 94,8% wartości eksportu, natomiast maszyny i urządzenia 20,1% importu. Przywożona maszyna mogła służyć rozwojowi, więc import nie był sam w sobie porażką. Słabością była zależność od kilku dostawców, odbiorców i dróg przewozu oraz mały udział wyrobów wysoko przetworzonych w sprzedaży zagranicznej. Wojna celna z Niemcami pokazała, że dostęp do rynku może stać się narzędziem nacisku.

Wojna przerwała przemianę przed jej rozstrzygnięciem

W 1939 roku przemysł znajdował się w okresie szybkiej rozbudowy, a nie w stanie docelowym. Część zakładów COP dopiero uruchamiała produkcję, elektrownie i linie przesyłowe pozostawały w budowie, a nowe konstrukcje oraz patenty nie zdążyły przejść do masowego wytwarzania. Wojna uniemożliwiła sprawdzenie, czy inwestycje drugiej połowy lat trzydziestych byłyby trwałe, rentowne i zdolne do dalszego zmniejszania różnic regionalnych.

Nie należy jednak dopisywać historii, która się nie wydarzyła. Planowana fabryka nie jest fabryką działającą, a rozpoczęta inwestycja nie gwarantuje wyniku. Można potwierdzić utworzone instytucje, oddaną infrastrukturę, faktyczną produkcję i zdobyte umiejętności. Możliwy dalszy rozwój pozostaje oceną, nie dowodem.

Bilans

II Rzeczpospolita stworzyła wspólny porządek gospodarczy, odbudowała i przebudowała transport, powołała instytucje techniczne, otworzyła własny port i rozpoczęła budowę nowego okręgu przemysłowego. Do 1938 roku większy przemysł przekroczył poziom produkcji z 1928 roku, a najszybciej rosły elektrotechnika, maszyny, chemia i energetyka. Państwo dowiodło, że potrafi skupiać ograniczone środki na zdolnościach zmieniających warunki rozwoju całych gałęzi.

Nie zdążyło natomiast przekształcić całej Polski w kraj przemysłowy. Większość ludności nadal była związana z rolnictwem, wieś prawie nie miała energii, infrastruktura pozostawała nierówna, zatrudnienie większych zakładów nie odzyskało poziomu sprzed kryzysu, a technika i handel ujawniały zależność od zagranicy. Najważniejszą lekcją nie jest wybór między państwem a rynkiem. Rozwój wymaga jednocześnie trwałych instytucji, przedsiębiorstw zdolnych do samodzielnego inwestowania, powszechnej infrastruktury, chłonnego rynku oraz jawnego mierzenia kosztu i wyniku. Wielka inwestycja ma wartość wtedy, gdy zwiększa długotrwałą zdolność gospodarki, a jej korzyści nie kończą się na jednym zakładzie i jednym regionie.